Luttelgeest

Luttelgeest is gesitueerd op een onregelmatige kavel langs de dorpenring (Oosterringweg).
Het dorp ligt in een hoek tussen de vaart en de naar het zuiden afbuigende weg. De Luttelgeestervaart eindigt hier aan de Oosterringweg.

Hoewel behorend tot de kleinste dorpen, kent het plan voor Luttelgeest vele voorgangers.
Uiteindelijk is de beschikbare driehoekige ruimte opgevuld met woonbebouwing, waarbij de kerken aan de invalswegen liggen.

Luttelgeest was een nederzetting in de buurt van Kuinre.
De naam komt men al tegen in een stuk uit 1379 waarin de Heer van Urk toestemming wordt gevraagd een versterking te bouwen ter bestrijding van de Friese zeeroverij.
De Kamplaan herinnert aan het voormalige kamp Oostvaart, dat met deze weg aan het midden van het dorp verbonden was.

luttelgeest-voorstellen
Luchtfoto Luttelgeest, 2007

Historie

Tijdsbeeld

dia 2-1 dia 2-2 dia 2-3
Kerken
In de jaren vijftig zijn de verschillende levensbeschouwelijke zuilen herkenbaar;
de kerken zijn op afzonderlijke ansichtkaarten in beeld gebracht.
Ontzuiling
Hoewel nog aanwezig worden de verschillen in levenbeschouwelijke zuilen na de jaren zestig minder relevant en toont het dorp zich als geheel.
dia 3-1 dia 3-2
Sociaal leven
In de jaren zeventig raken de zuilen meer naar de achtergrond. Het sociaal-culturele leven komt dan meer op de voorgrond.
Kassen en tuinbouw
Luttelgeest profileert zich als belangrijk tuindersdorp. De kassen zijn ook beeldbepalend voor het dorp.

Ontwerpgedachten

Bij de ontstaansgeschiedenis van het dorp Luttelgeest is veel discussie geweest. Luttelgeest mocht geen concurrentie betekenen voor Kuinre als verzorgingskern en moest daarom klein blijven.
Ook de ligging van de dorpenring ten opzichte van het dorp leidde tot discussie. Men was het lange tijd niet eens of Luttelgeest een langs- of een kruisdorp moest worden. Het ontwerp van Luttelgeest als kruiswegdorp van De Rijk en De Vries (extern architectenbureau)  werd afgewezen. In 1948 nam de bouwkundige afdeling van de dienst de taak over. Verlaan maakte vele varianten, die om verschillende redenen werden afgewezen door de Planologische commissie.
Luttelgeest werd in het definitieve ontwerp gepland voor maximaal 1.000 inwoners. Het dorp werd voornamelijk gebouwd voor land- en tuinbouwarbeiders, met een beperkt voorzieningenniveau. Marknesse lag immers 3,5 kilometer verderop. Een klein plein zou de karakteristiek van het dorp moeten vormen. Er ontstonden twee verschillende dorpsentrees om beide hoeken van het dorp goed uit te laten komen.

Typisch Luttelgeest
De driehoekige plattegrond, de noordelijke dorpsentree en de dorpsbrink zijn karakteristiek voor Luttelgeest.

luttelgeest 4-1 luttelgeest-4-2
Luttelgeest, eerste ontwerp De Rijk en De Vries, 1947 Luttelgeest, ontwerptekening van Verlaan
luttelgeest 4-3 luttelgeest-4-4
Luttelgeest, ontwerptekening van Verlaan Luttelgeest, ontwerptekening van Verlaan

Ontwikkeling

Luttelgeest werd uiteindelijk een langswegdorp aan de westzijde van de ring. De groene mantel ten zuiden en ten westen leverde een goede beschutting tegen de zuidwesterwind. De groene mantel omvatte scholen, een gymnastieklokaal, een sportveld en een begraafplaats.

Luttelgeest is een van de kleinere dorpen van de Noordoostpolder. De kaartbeelden uit de verschillende perioden laten zien dat Luttelgeest een geringe groei van woningbouw heeft gekend. Het dorp is nog steeds compact, de groene mantel omsluit nog vrijwel het gehele dorp.

Recente uitbreidingen vinden plaats aan de zuidzijde van het dorp. Hier maakt de oorspronkelijke groene mantel plaats voor een nieuwe woningbouwlocatie met een nieuw aangeplante groene mantel.

De omgeving van Luttelgeest is wel flink veranderd. Open polderlandschap en verre doorzichten hebben plaats gemaakt voor de snel groeiende glastuinbouw en boomgaarden.

luttelgeest-ontwikkeling-1954 luttelgeest-ontwikkeling-1964
1953 1964
luttelgeest-ontwikkeling-1974 luttelgeest-ontwikkeling-1995 luttelgeest-ontwikkeling-2006
1974 1995 2006

Dorps-DNA

DNA--Luttelgeest

Identiteit

Luttelgeest-dia-10-1-XXL

Landschap

dia 7-1 dia 7-2 dia 7-3
Langswegdorp
De polderring (groene lijn) raakt Luttelgeest aan de westzijde.
Dorp volgt verkaveling
Luttelgeest is gesitueerd op het raakvlak van verschillende polderkavelrichtingen en heeft daardoor een onregelmatige kavelvorm (een driehoek).
Groene mantel
Rondom het dorp ligt de groene mantel, behalve daar waar het bedrijven-terrein van Luttelgeest aan het water ligt. De zuidelijke groene mantel is deels verdwenen voor woningbouw.
luttelgeest-landschap-lucht
dia 8-1 functioneel groen dia 8-2 groene straten
Functioneel groen (1)
In de groene mantel bevinden zich de publieke voorzieningen, zoals de scholen en de kerken.
Groene straten (2)
De straten van Luttelgeest hebben een groen profiel: een middenberm bestaande uit gras en bomen. Richting de nieuwbouwwijk is dit principe doorgetrokken.

Stedenbouw

luttelgeest-dia-9-1-entrees dia 9-2 dia 9-3
Twee voordeuren
Luttelgeest wordt aan twee kanten ontsloten naar de dorpenring (groene lijn). Daardoor is het dorp voorzien van twee dorpsentrees. Beide entrees leiden naar een gemeenschappelijk punt, de brink.
Kerken en scholen op hoekpunten in het dorp
De kerken (roodomcirkeld) liggen aan de toevalswegen van Luttelgeest, op de hoekpunten van de belangrijkste openbare ruimtes: de brink en zijbrink. Scholen (geelomcirkeld) bevinden zich op de hoekpunten van het dorp, in de groene mantel.
Compact in de kern
Luttelgeest heeft een compacte dorpskern, waardoor brink en zijbrink als omsloten groene ruimtes worden beleefd.
luttelgeest-pag91
dia 10-1 brink dia 10-2
De Brink; omsloten dorpsruimte (1)
Luttelgeest heeft één centraal gelegen groene brink.
De bebouwing ligt aaneengesloten en op een relatief kleine afstand vanaf de brink.
Hierdoor voelt de brink knus aan en heeft de dorpskern een aangename maat en schaal gekregen.
Twee zijbrinken (2)
Haaks op de brink liggen een groene en een stenige zijbrink.
Deze laatste is de belangrijkste dorpsentree.
Aan en in het verlengde van de groene zijbrink is op natuurlijke wijze nieuwbouw aangesloten.
dia 11-1 dia 11-2
Schuine verkaveling (3)
In één straat (de Tuinstraat) zijn de woonblokken schuin ten opzichte van de straat geplaatst.
Dit maakt de straat bijzonder en uniek.
Schuine lijnen bij benaderen dorp
De twee dorpsentrees maken een knik waar de brink en zijbrink beginnen.
Hierdoor wordt de overgang naar de dorpskern gemarkeerd.

Architectuur

Luttelgeest: rood dorp

kleurschijf-Luttelgeest

De drie kerken zijn beeldbepalend en zeer prominent geplaatst. De Rooms-katholieke kerk is beeldbepalend bij de entree van het dorp, de twee anderen aan weerszijden van de brink. Hierdoor is de brink vrij formeel. De hoek met de Kamplaan is door verdraaiing van het hoekpand stedenbouwkundig verbijzonderd, de architectuur volgt de overige bebouwing. Opvallend is de losse plaatsing (in een zaagtandvorm) van de bouwstroken aan de meer achteraf gelegen Tuinstraat. Dit is te zien als een modernistisch accent. Met name de Rooms-katholieke kerk is bijna Middeleeuws vormgegeven, de woningen zijn uitgevoerd in een traditionele eenvoudige architectuur.

988cf39229

Ruimtevormende wanden en autonome gebouwen

In geel worden de belangrijkste ruimte-vormende wanden aangegeven. Deze wanden bestaan merendeels uit woningen en een enkele winkel of bedrijf en zijn uitgevoerd in een informele en eenvoudige Delftse-schoolarchitectuur. Rood omcirkeld zijn de autonome en voor de gemeenschap onderscheidende gebouwen. Hier is een breder beeld te zien; van de traditionele Rooms-katholieke kerk naar de meer moderne Nederlands-hervormde kerk.

De dikte van de lijnen correspondeert met de mate waarin wand of gebouw de ruimte bepaalt in het dorp.

dia 14-1 dia 14-2 dia 14-3 dia 3-1
Gereformeerde kerk (1)
Deze kerk heeft een prominente plaatsing aan de kop van de brink.
Door de bescheiden massawerking, gootlijn en dakhelling onderscheidt de kerk zich nauwelijks van de omringende woonbebouwing. De klokkentoren is bescheiden.
De kerk is niet meer als kerkgebouw in gebruik en heeft momenteel een sociaal-culturele bestemming.
Rooms-katholieke kerk (2)
De Rooms-katholieke kerk met haar ronde toren en spitse dak is beeldbepalend en een beeldmerk voor Luttelgeest.
De kerk heeft een zeer prominente plaatsing aan de hoofdentree van het dorp.
De architectuur kent een fantasievolle historische referentie: de klokkentoren als kasteeltoren.
Hervormdekerk (3)
Deze kerk heeft een prominente plaatsing aan de brink.
De kerk is zo georienteerd dat deze zich afkeert van de entree. Door de hoge gevel en het lessenaarsdak,  gericht naar de brink, toont het gebouw zich als grootste gebouw in het dorp.
Horeca/sociaal-cultureel (4)
Café-restaurant ‘t Trefpunt heeft een prominente locatie aan één van de toegangswegen van het dorp.
De architectuur is eenvoudig en pragmatisch.
dia 14-4 dia 14-1 dia 12-2
Scholen (5)
De scholen zijn rustig gelegen aan de randen van het dorp, in of nabij de groene mantel.
De architectuur is enigszins streng en terughoudend.
Brink (Lange Brink) (6)
De wanden van de brink herbergen met name woningen, uitgevoerd in een vaalrode/lichtbruine steen in combinatie met donkergrijze pan.
In de gevelcompositie worden de kenmerken van de Delftse School toegepast.
Hoeken van de brink (7)
De hoekpunten zijn verbijzonderd in vormgeving en functie (winkelfunctie).


Bron: Mercatus en gemeente Noordoostpolder

2519796