Nagele

Nagele ligt aan de doorgaande weg tussen Ens, Tollebeek en Urk.
De Nagelerweg verbindt Nagele met Emmeloord. De Nagelervaart eindigt aan de westzijde van het dorp.
Aan de verbreding van de vaart is een loswal gesitueerd.
Nagele is een opmerkelijk dorp. Functioneel modern ontworpen, terwijl de resterende dorpen van de Noordoostpolder vooral een traditionalistische opzet vertonen.
Vele (inter)nationale toeristen en studenten komen naar Nagele toe voor onder andere inspiratie op het gebied van stedenbouw, landschap en architectuur.
De ‘ingrediënten’ van het moderne ‘Nieuwe Bouwen’ in landschappelijk, stedenbouwkundig en architectonisch opzicht zijn intact gebleven.
Het dorp bestaat vooral uit niet bebouwde ruimte. Nagele is genoemd naar het eiland Nagele, dat tussen Urk en Schokland heeft gelegen.

Het wordt al in 1138 genoemd. Het is zelfs mogelijk dat de naam teruggaat tot het Romeinse Nabalia, door Tacitus genoemd in zijn Historiën.

nagele-voorstellen
Luchtfoto Nagele, 2007

Historie

Tijdsbeeld

Kerken
Zoals in alle polderdorpen zijn in eerste instantie de verschillende levensbeschouwelijke zuilen elk apart goed zichtbaar.
Kerken
De kerken in Nagele zijn architectonische topwerken, waabij het opvalt dat de identiteit per zuil minder herkenbaar is; het zijn vooral modernistische gebouwen.
Scholen
Overeenkomende architectonische stijlkenmerken komen bij verschillende zuilen terug, zo ook bij de scholen.
Middenstand
Nagele  wordt afgebeeld als modern dorp, met het daarbij horende winkelcentrum.
Landbouw en veeteelt
Op de overzichten wordt ook de agrarische sector niet vergeten; het gaat hier wel om boerderijen in de stijl van de ‘Delftse School’.
Dorpsleven
In latere jaren focust het beeld zich op het moderne dorp en het dorpsleven; de kwaliteit van wonen in het groen en de voorzieningen.

Ontwerpgedachten

Nagele, een wit dorp
Over de ontstaansgeschiedenis van het dorp Nagele is veel geschreven. Nagele is het unieke dorp waar de ideeën van ‘Het Nieuwe Bouwen’ ver zijn doorgevoerd. ´Licht, lucht en ruimte´ was het adagium. Lichte constructies met grote ramen waardoor binnen- en buitenruimte met elkaar verbonden werden. Dit sloot aan bij de ideeën over gezondheid; een mens had veel zonlicht en frisse lucht nodig om gezond te leven.

Nagele, eerste ontwerpen voor een dorp met verzorgingsfunctie
Nagele behoorde tot de zes dorpen, die voor 1940 al op tekening werden gezet door Verhagen van het Bouwbureau (Directie van de Wieringermeer). Nagele kreeg een verzorgingsfunctie voor het gebied ten westen van Schokland en omvatte in verhouding tot de andere dorpen een ruime hoeveelheid winkels, bedrijven en voorzieningen. In het eerste ontwerp was Nagele gedacht als een langswegdorp, met een lange dorpsbrink, een compacte kern en aan de randen vrijstaande of dubbele woningen.  Het ontwerp had nog alle kenmerken van de Delftse School. In 1945 maakte Pouderoyen een tweede ontwerp, nog altijd in de traditionele stijl, maar hij koos ervoor van Nagele een kruiswegdorp te maken. In beide ontwerpen loopt het water centraal door het dorp.

Nagele en CIAM
In Nederland vormen twee architectenverenigingen het brandpunt van het Nieuwe Bouwen. ‘De Opbouw’ in 1920 opgericht in Rotterdam en ‘De 8’ in 1927 opgericht in Amsterdam. Onder andere Gerrit Rietveld, Aldo van Eyck, Van de Broek en Bakema en Mien Ruys maakten deel uit van deze moderne ontwerpverenigingen. Internationaal vonden architecten van Het Nieuwe Bouwen in het CIAM (Congres Internationaal d’Architecture Moderne, opgericht in 1928) een uitlaatklep. Een van de belangrijkste ideeën die uit het CIAM voortkwamen was het idee van De functionele stad, waarbij de functies als wonen, werken en recreëren van elkaar gescheiden zijn. Deze gedachte wordt in het Nederlands ook wel de CIAM-gedachte genoemd.

Nagele als ontwerpexperiment
In 1947 wendde de architecten verenigingen ‘de 8’ zich tot de Directie van de Wieringermeer met de vraag of zij het programma voor Nagele mochten gebruiken om een ontwerp te maken voor een eigentijds dorp. Het ontwerp diende als Nederlandse bijdrage voor het zevende congres van het CIAM in 1949.  Van Eck, hoofd van het Bouwbureau, gaf te kennen dat een levensvatbaar ontwerp kans maakte te worden gerealiseerd. Het eerste ontwerp van ‘De 8’ omvatte 270 woningen. Later groeide de omvang naar 400 woningen. De Directie gaf precieze randvoorwaarden ten aanzien van de aantallen en typen winkels, bedrijven en woningen, net als bij de andere polderdorpen. Alle leden van de groep ‘de 8’ hebben in de loop van het proces ontwerpen aangeleverd. De eerste tekeningen voor Nagele omvatten al een groene mantel. Bijzonder was echter de keuze om een groene ruimte centraal in het dorp te leggen. Uniek was het idee niet, want in Kraggenburg had Dingemans dit concept ook toegepast. In Nagele was de centrale groene ruimte bedoeld om vrijheid te bieden aan de bewoners  van het dorp, als tegenwicht tegen de rigide wegen waaraan men buiten het dorp was gebonden. Winkels werden geclusterd naast het dorpsveld en voorzieningen lagen verspreid op het dorpsveld. Kamerling leidde de eerste jaren van het ontwerpproces en presenteerde Nagele op het CIAM congres in Bergamo.

Nagele, langswegdorp
Nagele werd uiteindelijk een langswegdorp, met de kern aan de oostzijde van de Nagelerweg. Al in 1948 werd het plan door de Planologische Commissie goedgekeurd, maar ‘De 8’ bleef het plan bijschaven tot goedkeuring door  minister Algra in 1954.

Typisch Nagele
Nagele is gebouwd in een periode dat men sterk geloofde in de ruimtelijke ordening als instrument om mensen gelukkig te maken. De behoeften van een nieuwe samenleving stonden centraal in het ontwerp. Dit socialistische uitgangspunt is terug te vinden in de uiteindelijke ruimtelijke opzet van Nagele, al viel het soms niet mee om het ambitieuze gedachtegoed over De functionele stad toe te passen in een dorp van een paar honderd woningen. De bijzondere stedenbouwkundige opzet wordt uiteindelijk bepaald door het grote open groene hart (met daarin de openbare functies) en de woonhoven met veelal op de zon georiënteerde woningen, eromheen. De ‘doorzonwoningen’ zijn veelal nood-zuid georiënteerd. Naast de open groene ruimte is er het compacte winkelcentrum. Het dorp wordt doorsneden door de dorpenring door de polder en loodrecht daarop de vaart. Tenslotte is er de groene omzoming door bomen.

Nagele werd uniek doordat ‘De 8’ in 1954 ook de opdracht kreeg de architectuur te ontwerpen. Dit geschiedde in samenwerking met het Bouwbureau. De vooruitstrevende en modernistische architectuur van ‘De 8’ toont zich in de toepassing van enkel platte daken, simpele rechthoekige vormen, industriële materialen en geveldelen en natuurlijk de witte kleuren. Naast meer anonieme voorbeelden van modernistische architectuur zijn er in Nagele enkele erkende meesterwerken, die inmiddels een monumentenstatus hebben gekregen. De scholen van Aldo van Eyck en de kerk van Van den  Broek en Bakema springen met name in het oog.

Nagele-dia4-1,-Verhagen anagele 4-2 anagele 5-1 anagele 5-3
Nagele door Verhagen voor 1940, eerste ontwerp, volgt principes Delftse School Nagele door Pouderoyen in 1945, tweede ontwerp volgt principes Delftse School Nagele, een van de schetsen door Rietveld van 1948 met vierkant schema Nagele, ontwerp van Kamerling, gepresenteerd in Bergamo, CIAM-bijeenkomst 1949
anagele 5-2 anagele 6-2 anagele 6-1 anagele 6-3
Nagele door Bodon-Salomonson in 1948 Nagele, ontwerp Van Eyck, Van Ginkel, woonhoven achter ringweg, 1953 Nagele, ontwerp Van Eyck, Van Ginkel, ringweg door woonhoven, 1953 Nagele, definitief ontwerp door Van Eyck, 1954
nagele 6-4
Nagele, typische kenmerken van de architectuur van Het Nieuwe Bouwen, 1957

Ontwikkeling

In 1954 werd het definitieve plan voor Nagele goedgekeurd. Binnen de contouren van een (later) stevige groene mantel heeft Nagele zich vervolgens ontwikkeld. Het bedrijventerreintje aan de westzijde van Nagele was reeds buiten de groene mantel gepland. Dit terrein is in omvang flink toegenomen.

De bevolkingssamenstelling in Nagele is in de tijd veranderd. Nagele, ooit gebouwd voor een handvol landarbeiders en middenstanders is de laatste tijd ontdekt door renteniers, gepensioneerden en forensen. Dit laatste mede door de ligging direct na de Ketelbrug.Tussen 1982 en 1989 is het dorp aan de zuidzijde uitgebreid met honderdvierentwintig woningen. Hierdoor is een deel van de bestaande groene mantel aangetast. Bij de uitbreiding is op zorgvuldige wijze een nieuwe groene mantel gerealiseerd.

Nagele-topkaart-1964 Nagele-topkaart-1974
1964 1974
Nagele-topkaart-1995 Nagele-topkaart-2006
1995 2006

Identiteit

1b1535733f

Landschap

dia 9-1
Langswegdorp
Nagele is een langswegdorp. De dorpenring (groene lijn) doorkruist weliswaar de groene mantel en koppelt de begraafplaats en de sportvelden los van de bebouwingskern, de ring doorkruist niet de dorpskern.
Dorp volgt verkaveling
De structuur van Nagele volgt grotendeels het poldergrid, zoals deze is aan de zuid- en oostzijde van Nagele. De structuur van Nagele reageert niet op de polderrichting aan de noord-westkant.
Groene mantel
Rondom Nagele ligt een stevige groene mantel.
nagele-dia-10-luchtfoto-bew
dia 10-1 vizier naar landschap dia 11-1 water in de kern
Vizier naar het landschap (1)
Vanaf het centrale dorpsveld is er een kenmerkend, bijna ‘oneindig’ polderuitzicht. Over het water is zicht op een strak geordend, rechtlijnig landschap.
Duidelijke dorpsgrens (2)
Nagele wordt aan alle zijden begrensd door een stevige groene mantel. De groene mantel is intact gehouden.
Water in de kern (3)
Het polderwater loopt door de kern van Nagele heen.
dia 11-2 dorpsveld dia 11-3 functioneel groen
Dorpsveld (4)
Nagele heeft een centraal gelegen, groen dorpsveld met voorzieningen
Functioneel groen (5)
Er is een dorpsommetje in de groene mantel.

Stedenbouw

dia 12-1 entrees dia 12-3
Drie voordeuren
De dorpenring (groene lijn) kruist de mantel van Nagele, maar voert grotendeels langs de bebouwing. Het dorp heeft drie entrees (witte pijlen) ter plaatse van de groene mantel. Twee van de dorpsentrees liggen op de dorpenring.
Kerken en scholen verspreid op het dorpsveld
Alle maatschappelijke functies zijn verspreid geconcentreerd over de centrale groene ruimte. Nagele had oorspronkelijk drie scholen (geel omcirkeld) en drie kerken (rood omcirkeld). Een van de kerken is nu in gebruik als museum.
Dorpsveld met groene hoven
Nagele heeft een heldere opbouw van woonhoven rond een centraal groen dorpsveld (donkergroen vlak). Elk hof heeft opnieuw een centrale groene ruimte (lichtgroene vlakken). Alle hoven liggen tussen het dorpsveld en de groene mantel, waardoor bijna elke woning aan het groen ligt. Deze opbouw onderscheid zich van de andere dorpen in de polder.
dia 13-1 nagele-dia-13-2-B
Water als belangrijke structuurdrager
Water (blauwe lijn) heeft een bijzondere plaats gekregen in het dorpsontwerp van Nagele. Het loopt niet langs, maar door het dorp en heeft hier als centraal element in het dorpsveld een prominente plek gekregen. Het water legt de verbinding met het polderlandschap, door het zicht op de polder vanaf de bruggen.
Schuine lijnen bij benaderen dorp
Ook Nagele heeft de knikken in de dorpsentrees. Mede hierdoor wordt de passant of bezoeker zich bewust van de overgang van buitengebied naar het dorp en van dorprand naar dorpskern. Ook de groene mantel speelt hierin een belangrijke rol.

Architectuur

Nagele: wit dorp

kleurschijf-Nagele

Allesbepalend voor Nagele is de in het centrum gelegen dorpsweide met daarin de openbare gebouwen.
Deze gebouwen zijn modernistisch, zonder veel referenties naar het verleden, en alzijdig gericht.
Het zijn gebouwen in een open ruimte, die dan ook niet ruimtevormend zijn.
Rondom deze centrale open ruimte zijn de woonhoven gegroepeerd.
Ook hier zijn woningstroken alzijdig, op de zon georiënteerd en geplaatst in de open ruimte.
Hoeken zijn open gelaten. De bebouwing is plat afgedekt, fabrieksmatig gebouwd en vaak wit van kleur.

b36b8dc29c

Ruimtevormende wanden en autonome gebouwen

In geel worden de belangrijkste ruimte-vormende wanden aangegeven. Deze wanden bestaan merendeels uit woningen en een enkele winkel of bedrijf en zijn uitgevoerd in een informele en eenvoudige Delftse-schoolarchitectuur. Rood omcirkeld zijn de autonome en voor de gemeenschap onderscheidende gebouwen. De kerken en scholen zijn deels van groot architectonisch belang.

De dikte van de lijnen correspondeert met de mate waarin wand of gebouw de ruimte bepaalt in het dorp.

Gereformeerde kerk, Rooms-katholieke kerk en Nederlands-hervormde kerk (1, 2 en 3)
In de dorpsweide staan zowel de kerken als de scholen. Het zijn autonome alzijdige en modernistische gebouwen, in metselwerk, glas en beton, soms voorzien van sculpturen. Het gebruik is inmiddels in enkele gevallen gewijzigd, in andere gevallen kan dit binnenkort gaan gebeuren. Dit kan een bedreiging zijn voor de architectonische kwaliteit. De gereformeerde kerk van de architecten Van den Broek en Bakema en de scholen van Aldo van Eyck zijn architectonisch van (inter)nationaal belang.
Scholen (4)
De drie basisscholen, één voor elke zuil, zijn alle drie gelijkvormig en ontworpen door Aldo van Eyck. Het zijn architectonisch zeer waardevolle gebouwen, elk in goede staat. Hergebruik op termijn, bij het vrijkomen van een of meerdere scholen, vraagt bijzondere aandacht.
dia 17-1 nagele-pag116 dia 17-3
Winkels (5)
Het wonen en de winkels zijn van elkaar gescheiden. De winkels grenzen aan alle kanten aan de openbare ruimte. Er is geen sprake van een duidelijke voor- en achterzijde. Met name de bevoorrading van de winkels zorgt daardoor voor verrommeling.
Er is sprake van achterstallig onderhoud van de winkelpanden. De technische en economische staat is verslechterd.
Sociaal-cultureel (6)
Op het groene dorpsveld is ook een aantal andere, meer ondergeschikte bouwwerken te vinden. Het gebouw op de foto is momenteel in gebruik door de gereformeerde kerk.
Wonen (7)
Losse stroken woningen zijn in woonclusters gegroepeerd. Fabrieksmatige bouw en prefabelementen maken het gevelbeeld. Hier en daar is er sprake van een confrontatie tussen openbaar en privé.
Individuele kleurstellingen, Gammadeuren en -hekken zorgen voor verrommeling van het ruimtelijk beeld.

Dorps-DNA

DNA--Nagele

Bron : logo mercatus 19-03-13     Logo Gemeente Noordoostpolder

2519796