Tollebeek

Tollebeek ligt aan de Urkerweg halverwege tussen Emmeloord en Urk.
Het dorp ligt bij de kruising van de Urkerweg met de Westerringweg, die Espel, Tollebeek en Nagele met elkaar verbindt.
De Urkerweg buigt bij Tollebeek iets van de vaart af om plaats te maken voor de loswal.
Tollebeek is het laatst uitgevoerde dorp van de Noordoostpolder.
Tollebeek werd voor het eerst genoemd in de geschriften van 1364. Het was een landgoed in bezit van de heren van Kuinre.

tollebeek-voorstellen
Luchtfoto Tollebeek, 2007

Historie

Tijdsbeeld

kerken-p-411
Kerken
De gereformeerde en de hervormde kerk zijn direct al gehuisvest in één gebouw. De Rooms-katholieke kerk heeft een eigen gebouw.

tijdsbeeld-2
Wonen
Tollebeek presenteert zich als compleet woondorp voor de pioniers aan de Urkervaart.

tijdsbeeld-3
Bedrijvigheid
Hoewel dit beeld later niet verandert, wordt het wel verbreed met de bedrijvigheid en de middenstand.

Ontwerpgedachten

In de vroeg vijftiger jaren is er nog sprake van geweest om Tollebeek niet te bouwen. De reden was onder andere de trage groei van de reeds gerealiseerde dorpen en de situering op slechts enkele kilometers van Urk en Emmeloord. Niettemin werd de beslissing gehandhaafd om de dorpenring rond Emmeloord af te maken. De architect dr. Ir. Thomas Nix werd in 1951 gevraagd om een ontwerp voor dit late dorp te maken. Nix was een leerling van Granpré Molière. Volgens sociografische ramingen uit die tijd, zouden er ongeveer 175 woningen gerealiseerd moeten worden. Daarmee zou Tollebeek het kleinste dorp van de Noordoostpolder worden. Uiteindelijk is besloten de arbeiderswoningen, die buiten het dorp waren gepland, naar binnen te halen. Nix maakte daarom een definitief ontwerp voor 350 woningen.

Nix maakte in de jaren vijftig twee ontwerpen. Bij het tweede ontwerp plaatste hij de dorpsbrink aan de waterkant naast de loswal. Tollebeek had daarmee een langgerekt front naar het landschap. Bijzonder zijn de groene hoven, geïnspireerd door de groene erven van de polder. Deze waren ontworpen als groene kamers om in te wonen. De groenstructuur van deze hoven en de oostwest gerichte verbindingspaden zijn steviger aangezet in het ontwerp, dan de noord-zuidverbindingen.

Typsich Tollebeek
Tollebeek is het enige dorp in de polder met een breed waterfront. De dorpsbrink is hier niet omsloten zoals elders in de polder.
De beslotenheid van de rest van het dorp sluit aan op het dorpsbos ten noorden van Tollebeek. De groene kamers, of binnenhoven zijn typisch voor dit polderdorp.

ontwerp1 ontwerp2
Tollebeek door architect Nix, oorspronkelijk ontwerp voor 150 woningen, 1952 Tollebeek door architect Nix, uitbreidingsplan voor 350 woningen, 1956

 

 

 

Tollebeek is ook het laagste gelegen in de polder. Hoogwater wreekt zich hier het snelst. Zie ook ondergemaal Tollebeek

 

Ontwikkeling

In de eerste 40 jaren van het bestaan is de groei van Tollebeek zeer beperkt gebleven. Pas recent is Tollebeek begonnen met uitbreiden. Tollebeek breidt zich uit in zuidwestelijke richting.
Opvallend is dat het bestaande dorpsbos van Tollebeek nog vrijwel geheel intact is gebleven. Dit in tegenstelling tot de andere kernen, waar delen van de groene mantel veelal zijn ‘opgeofferd’ voor dorpsuitbreidingen.
Tollebeek heeft een klein bedrijventerrein aan de noordzijde, in de groene mantel.

ontwikkeling-1953 ontwikkeling-1964 ontwikkeling-1974
1953 1964 1974
ontwikkeling-1995 ontwikkeling-2006
1995 2006

Dorps-DNA

dorpsdna-tollenbeek

Identiteit

Rutten-dia-8-XXL

Landschap

dia-6-1 dia-6-2 dia-6-3
Langswegdorp
Tollebeek is een langswegdorp. Hoewel de polderring (groene lijn) het dorpsbos doorsnijdt en het bedrijventerrein loskoppelt van het woongedeelte, doorkruist de dorpenring niet de dorpskern. De polderring raakt Tollebeek aan de noordoost zijde.
Dorp volgt verkaveling
De ligging van Tollebeek volgt de noordwest- zuidoost richting van het poldergrid. In het noordwesten is het poldergrid diffuser: meerdere richtingen komen hier samen. Hier ligt het dorpsbos van Tollebeek.
Groene mantel
In tegenstelling tot de andere polderdorpen is Tollebeek niet geheel omsloten door een groene mantel. Tollebeek heeft de groene mantel vooral geconcentreerd aan de noordzijde. In dit ‘dorpsbos’ bevinden zich de groene voorzieningen (begraafplaats, sportvelden, moestuinen).
landschap4
landschap5
Vizier naar het landschap (1)
Tollebeek heeft, in vergelijking met de andere polderdorpen, meer direct contact met het landschap. Er is dan ook vanaf verschillende plekken in het dorp zicht op de polder. Met name vanaf de brink en de straten die op de brink uitkomen is dit het geval.
landschap8
Elk dorp zijn eigen gezicht (2))
In Tollebeek wordt het dorpsgezicht bepaald door het waterfront.

Stedenbouw

stedenbouw1
Vier dorpsentrees
De dorpenring (groene lijn) voert grotendeels langs het dorp.
Op de dorpenring ligt één dorpsentree (witte pijl).
De drie andere entrees (grijze pijlen), waarvan één nieuwe dorpsentree ter plaatse van de nieuwbouwwijk, ontsluiten het dorp vanaf de doorgaande weg naar Urk (weg parallel aan de vaart).overzichtsfoto stedenbouw
stedenbouw2
Twee kerken, drie scholen in de buurt
Tollebeek heeft twee kerken (rood omcirkeld), één aan de brink en één op het groene dorpsveld.
Dit dorpsveld was ooit gepland als nieuwe dorpskern op het moment dat Tollebeek verder naar het noorden zou uitbreiden.
De scholen staan in de buurt, twee op de overgang naar de nieuwbouw in het groen van de voormalige groene mantel en één aan de noordzijde, eveneens in het groen.stedenbouw3
Compact in de kern
De compacte bebouwing aan de brink maakt het contrast met het waterfront en het open polderlandschap groter. In de compacte kern is door groene hoven en lanen een voor Tollebeek typerende, parkachtige sfeer ontstaan.
stedenbouw4 stedenbouw6
Dorpsbrink met waterfront (1)
De brink van Tollebeek ligt aan het water.
Aan één zijde staat de bebouwing en liggen de voorzieningen.
Aan de andere zijde, de weg naar Urk, het water en de polder.
Openbare oever met wandelpad (3)
Tollebeek heeft een waterfront, met groene oevers en wandelpad.
Een markante plek van het dorp.
stedenbouw5 stedenbouw7
Groene inpassing bedrijven (2)
Tollebeek heeft zijn bedrijventerrein ingepast in het groen.
Er ontstaat een groene overgang naar het landschap.
Voorzieningen op en aan de brink (4)
De voorzieningen liggen op en aan de brink, goed bereikbaar met de auto en zichtbaar vanaf de weg.

Architectuur

Tollebeek: roze dorp

Tollebeek combineert modernistische kenmerken met traditionele. Stedenbouwkundig is de dorpsweide (oorspronkelijk groter) rondom drie woonblokken opvallend. De dorpsweide met daarin scholen en kerken (uitgesproken modernistisch) is een open parkachtige zone met alzijdig georiënteerde gebouwen. De woonblokken vormen, meer traditioneel, woonstraten. De architectuur van de woningen is enerzijds traditioneel (gemetselde gevels met pannendaken), maar de bijna abstracte gevelindeling geeft hier een modernistische draai aan. Horizontale kozijnen, een terugliggende entree en zelfs een door de goot zakkende moderne dakkapel.

architectuur1

Ruimtevormende wanden en autonome gebouwen

In geel worden de belangrijkste ruimtevormende wanden aangegeven. Deze wanden bestaan uit woningen (en winkels aan de brink) in een stijl die zowel kenmerken van de Delftse School heeft als van het modernisme. Rood omcirkeld zijn de autonome en voor de gemeenschap onderscheidende gebouwen. De twee kerken zijn uitgesproken modern te noemen.

De dikte van de lijnen correspondeert met de mate waarin wand of gebouw de ruimte bepaalt in het dorp.

architectuur2
Protestantse kerk
De protestantse kerk is prominent geplaatst aan zowel de hoofdbrink als aan het kanaal.
De kerk kent een modernistische massaopbouw, materialisering en gevelbehandeling. De verschillende functies zijn duidelijk te herkennen en verschillend vorm gegegeven.
Deze kerk is kenmerkend in het silhouet van Tollebeek en te zien als het beeldmerk voor het dorp.

architectuur3
Rooms-katholieke kerk 
Evenals de Protestante kerk heeft ook de Rooms-katholieke kerk modernistische kenmerken.
De plaatsing aan de groene mantel is minder prominent.

architectuur4
Horeca/sociaal-cultureel 
Het restaurant De Goede Aanloop staat prominent midden op de brink en aan het kanaal.
Het gebouw is terughoudend vormgegeven en niet kenmerkend voor het dorp.

architectuur5
Wonen 
Opvallend aan de woningen in Tollebeek is dat ze veel minder kenmerken van de pure Delftse School-architectuur dragen als elders in de polderdorpen.
Veel kenmerken van de modernistische architectuur zijn hier te vinden, zoals bijvoorbeeld de dakramen die door de dakgoot breken.

Bron : logo mercatus 19-03-13     Logo Gemeente Noordoostpolder