eigen foto. vrij te gebruiken
Leuk weetje. Met het onderwerp ‘De Poldertoren’ begon ik deze website in het jaar 2000.
Na meer dan 25 jaar van onderzoek, interesse en verdere ontwikkeling is de website geworden tot wat het nu is.
De toren in een notendop
- De Poldertoren is een statige en markante, voormalige watertoren die exact in het midden van de Noordoostpolder staat.
- Architect is H. van Gent. De toren moet dienen als baken uit de verte en als symbool van de eenheid van de polder. (1959)
Ontwerpnaam toren: Utilis - Het is met zijn 65 meter de grootste watertoren van Nederland met een carillon.
- De vroegere eigenaar van de Poldertoren was Waterleidingmaatschappij Overijssel, later Vitens.
Watertorens waren nodig om druk op de waterleiding te kunnen geven. Sinds de jaren ’70 kan dat ook met pompen, zodat watertorens in Nederland niet meer nodig zijn en vaak gesloopt of afgestoten worden. Ook de Poldertoren heeft niet meer de functie van watertoren. - In 2005 koopt de gemeente de Poldertoren.
Met projectontwikkelaar Provast heeft de gemeente in 2008 geprobeerd te toren te verbouwen en rendabel te exploiteren. Het werd een debacle. Door vochtproblemen haakten de huurders. De toren ging weer op slot. - In 2019 kiest de gemeente ervoor om opnieuw geld te steken in de Poldertoren en hem geschikt te maken voor (commerciële) exploitatie (huurders) Dit keer wordt het grondig aangepakt. De toren komt volledig in de steigers te staan en wordt in 2026 feestelijk heropend.
- De Poldertoren is in 2014 door het Rijk aangewezen als ‘ Rijksmonument’ .
Openingstijden :
Meer informatie na de heropening op 16 en 17 april 2026
Hoe slaat de Poldertoren
- De toren speelt ieder kwartier een muziekje
- Op het halve uur slaat de toren het aantal uren met een lichte klok (toon= ‘F’)
- Op het hele uur slaat hij het aantal uren met een zware klok (toon= ‘C’ )
Voorbeeld:
- 10:00 uur – inluidend stukje carillon-spel gevolgd door 10 slagen van een zware klok
- 10:15 uur – alleen een stukje carillon-spel
- 10:30 uur – inluidend stukje carillon-spel gevolgd door 11 slagen van een lichte klok
- 10:45 uur – alleen een stukje carillon-spel
Na 20:00 uur wordt het muziekje geschrapt. (ook de kwartieren)
Tijdens de nacht wordt ook het uur slaan achterwege gelaten.
De toren is dus stil van 00:00 uur tot 07:00 uur
Maten en gewichten
- N 52.7098865 / E 5.7509431
- Hoogte 65,3 meter
- Hoogte met windvaan 70.5 meter
- Bezoekersplatform op 43,4 meter
- Voor de fundering werd een put van 25 meter bij 25 meter gegraven.
- Onderkant fundering ligt op 6,50 m diepte
- De Poldertoren is de hoogste watertoren van Nederland
- bouwstijl ‘Delftse School‘
- Bezoekersplatform op een hoogte van 43,4 meter, doornede 13,4 meter
- Doorsnede toren 14,00 meter en wordt 60 cm smaller (taps) richting bezoekersplatform
- Opslagcapaciteit water: 1850 m3 (1,8 miljoen liter)
- Aantal traptreden: 243
- Aantal bakstenen: 600.000, 624 ton cement en 185 ton wapenstaal
- 7200 ingemetselde draineerbuisjes (op 5 van de 8 zijden)
- dak toren koperen platen
- Carillon: 48 klokken
- 4 uurwerken met een diameter van 5,40 meter
- Windvaan: Koggeschip
Precies in het midden ?
Toen de polder in 1942 drooggevallen was, heeft men in het exacte geometrische midden een stok geplaatst.
Dat is de plek waar later de Poldertoren is gebouwd. Dachten we …….
Prijsvraag
Al vroeg in ‘de plannen Noordoostpolder’ werd besloten dat op het centrale plein van Emmeloord, in het hart van de polder, een hoge toren zou komen te staan.
Deze toren zou moeten fungeren als baken uit de verte en als symbool van de eenheid van de polder. Het mocht geen kerktoren worden, want geen van de kerken mocht over de ander domineren.
Voor de watervoorziening van de polder was een watertoren noodzakelijk en zo ontstond het idee om deze ‘aan te kleden’ tot poldertoren.
In december 1950 heeft de waterleidingsmaatschappij ‘Overijssel’ een openbare ideeënprijsvraag voor de toren uitgeschreven.
De opdracht was een watertoren te ontwerpen met een carillon en een uitkijkplatform.
De W.M.O. stelde onder andere als voorwaarde dat de toren de eenheid van de polder moest symboliseren en Emmeloord als centrum moest accentueren.
Uiteindelijk werd het ontwerp ‘Utilis‘ (Latijn voor nuttig) van de Amsterdamse architect H. van Gent aangewezen om verder te worden uitgewerkt, waarbij hij steun kreeg van J.W.H.C. Pot.
Wat waren de andere inzendingen ?
Het carillon
De baas, also known as ‘hoofd van de bouwkundige afdeling van de toenmalige Directie Wieringermeer (Noordoostpolderwerken) A.D. van Eck‘ wilde graag een carillon. Daarom zette hij een actie op gang. In ieder dorp ging men met de pet rond zodat ieder dorp één klok kon schenken.
Daarom ook zijn er een tiental klokken met de inscriptie van een dorp.
Marknesse had de smoor in.
Emmeloord speelde teveel de eerste viool. Eerder was zelfs sprake van een gemeente Emmeloord en Gemeente Marknesse.
Dus een collecte in Marknesse was kansloos. Er werd slechts ƒ 2,50 aan de deur opgehaald.
De Beiaard
De Beiaard heeft 48 klokken en daarmee hoort het bij de grootste carillons van Nederland.
De zwaarste klok met de naam ‘Juliana Regina’ weegt 2382 kg en doet tevens dienst als luidklok.
De kleinste klok weegt 13 kg.
Meer informatie over de speeltafel en de beiaardier :
Er had bijna een ander schip op de toren gestaan
Eigen onderzoek door emmeloord.info
Het originele ontwerp van de Poldertoren had een dakhelling van 30°.
De bouwcommissie vond dit te stomp. Het stelde een dak van 45° voor. ( notulen 21-11-1957)
De architect van Gent kon dit niet accepteren i.v.m. de verhoudingen. Bouwmeester van Eck wist deze ongemakkelijke discussie te beslechten door ‘één of andere nokbekroning’ voor te stellen.
Op een volgende vergadering (3-11-1958) kwam de bouwmeester van Eck met het idee van een windvaan.
Hij toont een tekening van een windwijzer in de vorm van een gestileerd koggeschip. Van Eck vraagt of een authentiek, wetenschappelijk en geschiedkundig verantwoord model gevonden kan worden.
In een volgende vergadering van 6 maart 1959 wordt gemeld dat er lang naar is gezocht, maar dat men via het Zuiderzeemuseum te Enkhuizen tenslotte terechtgekomen is bij de heer Gerrit van der Heide, archeoloog bij de Directie van de NOP-werken. (ext. link)
Deze bezit in lakzegels afbeeldingen van een koggeschip. Het beeld van de windwijzer stemt hiermede zeer goed overeen.
Tenslotte wordt besloten de windwijzer aan te bieden aan de WMO, als bewijs van erkentelijkheid voor het vele, dat de WMO voor de totstandkoming van de toren heeft gedaan. (Waterleiding maatschappij Overijssel N.V.)
Mogelijk heeft van Eck ook de mogelijkheid van een ander type schip onderzocht.
In de archieven is een foto te vinden van het schip van Pieter Stuyvesant.
Het bijschrift van de foto is: 10-4-1958 – Gedenkteken van Pieter Stuyvesant te Scherpenzeel. Wordt geplaatst op de Poldertoren
De link tussen ‘de nieuwe wereld’, ‘Nieuw-Amsterdam’ en en het nieuwe land is snel gemaakt.
Ook ‘De Santa Maria’ waarmee Columbus naar Amerika voer was een karveel.
Pieter Stuyvesant:
De dorpen Scherpenzeel en Peperga twisten al jaren om de eer waar Pieter of Peter Stuyvesant geboren is.
In 1626 kocht de West-Indische Compagnie het eiland Manna-hatta, het huidige Manhattan, voor 60 gulden aan snuisterijen van de plaatselijke indianenstam en stichtte er de handelspost Nieuw-Amsterdam.
Hij verloor een been tijdens een gevecht tegen de Spanjaarden op Sint Maarten en droeg voor het grootste deel van zijn volwassen leven een houten been.
Pieter Stuyvesant is tegenwoordig behoorlijk omstreden als symbool van de kolonisatie.
Ook op de toren van de hervormde kerk in Marknesse staat een karveel als windwijzer.
Een karveel met een Maltezer kruis in het zeil. (zie hier)
Tijdlijn
- Dec 1942 overeenkomst met Waterleiding Maatschappij Overijssel getekend
- Dec 1950 Openbare prijsvraag watertoren
- 12 juni 1957 start bouw door aannemingsmaatschappij Harm Fokkens
- 20 juni 1959 toren overgedragen aan de WMO en opening
- Na 1970: Watertorens raken buiten gebruik door elektrische pompen.
- 2005:
- Vitens wil Poldertoren afstoten.
- Gemeente Noordoostpolder koopt toren voor €150.000.
- Raad stelt €151.250 beschikbaar; aankoop bekostigd uit herstructureringsfonds Emmeloord.
- 2006: Gemeente koopt ondergrond van Domeinen voor €52.000.
- 2008–2009:
- Renovatie en herontwikkeling tot cultureel/toeristisch centrum.
- Kosten €2,6 miljoen.
- Ontwerp: Thijs Asselbergs (aTA); uitvoering: Koopmans Bouw B.V.
- Aanpassingen: extra vloeren, meer daglicht, nieuw trappenhuis, aluminium kozijnen.
- Nieuw trappenhuis. ‘wokkeltrappenhuis’ met voor de brandveiligheid twee aparte routes
- De waterreservoirs zijn blijven zitten omdat zij onderdeel uitmaken van de constructie. Wel zijn er ten behoeve van de lichtinval gaten van 2,5 x 2,5 meter aangebracht.
- 20 juni 2009: heropening, 50 jaar na oorspronkelijke opening.
- Nieuwe gebruikers:
- VVV/ANWB
- Triade
- restaurant Sonoy
- en iets later Nieuw Land Erfgoedcentrum
- Na 2009: Structurele lekkages → vochtproblemen.
- 2011 onderzoeksrapport door Nieman-Kettlitz Gevel
- 2012 onderzoeksrapport door Cauberg-Huygen
- 2013:
- Restaurant Sonoy sluit; afkoopsom €190.000, huurkwijtschelding €75.000.
- Wethouder Wouter Ruifrok ontslagen na te hoge afkoopsom Sonoy.
- Projectontwikkelaar Provast wordt aansprakelijk gesteld. Niet gelukt.
- 2014: Poldertoren wordt aangewezen als Rijksmonument.
- 2019:
- Oorzaak lekkage gevonden: aangetaste bitumen in kozijnen → hersteld.
- Gemeente besluit toren te behouden; trekt € 383.000 uit voor onderhoud en carillonrenovatie.
- 2020:
- 26 juni: klokken en windvaan verwijderd voor restauratie bij Eijsbouts (Asten).
- 8 september: windvaan en klokken teruggeplaatst.
- 2021:
- Nieuwe plannen: kantoren (begane grond–6e), hotel (7e), vergader/feestzalen (8e–10e).
- Totale investering €1.425.177: gemeente €446.887, Monumentenwacht €66.000, provincie Flevoland €912.290.
- Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed moet goedkeuring geven op aanpassingen.
- 2022: Fase I renovatie (dak en carillon) afgerond.
- 2023:
- Extra €1,1 miljoen nodig door gestegen bouwkosten → Rijk financiert “urgente restauratie”.
- Voorwaarde: gemeente en provincie verdubbelen bijdrage.
- 2 oktober 2023: gemeenteraad stemt in met renovatieplan.
- 2024:
- Februari: aanbesteding gewonnen door Draisma Bouw (Apeldoorn) als bouwteampartner.
- Start tweede fase uitgesteld tot april 2025.
- 2025:
- 15 april: start Fase II renovatie.
- Royal Eijsbouts verwijdert uurwerken.
- Onderzoek toont 200 meter scheuren in gevel; herstel met originele bakstenen.
- Werkzaamheden: herstel metsel- en voegwerk, gevelimpregnatie, isolatie, nieuwe installaties, extra ramen, bliksembeveiliging, schilderwerk.
- november 2025: bouwbedrijf wordt verrast door aantreffen draineerbuizen en vraagt extra €650.000
15 dec 2025 raad accordeert
- 2026
- februari terugplaatsen uurwerken
- 16 en 17 april feestelijke opening
DE WINDVAAN, EEN KOGGESCHIP.
De torenspits wordt bekroond met een als windwijzer uitgevoerd schip van het type dat ooit veelvuldig op de Zuiderzee werd gebruikt: het koggeschip
- Het schip is van zwaar koper vervaardigd en met een laagje goud overtrokken.
- De hoogte is 5 meter
- De breedte is 2,5 meter
Figurenomloop
De Poldertoren is voorzien van een figurenomloop, die op het hele en halve uur naar buiten komt.
Dit ‘speeldoosje’ is ter gelegenheid van 50 jaar Noordoostpolder aangeboden en in gebruik genomen op 9 sept 1992 door Premier Lubbers.
De kwaliteit van de firgurenomloop is hylarisch. De duiven schijten het machien kapot. Ieder zichzelf respecterend gemeenteraadslid maakt hiervan een verkiezingsstunt. Op maandag 29 maart 2010 is hij, na grondige restauratie, opnieuw in gebruik genomen.
Echter……. meteen weer defect !
De figurenomloop bestaat uit :
- een mammoet
- een oermens
- een koggeschip
- de pionier
- een maaidorser
- een fabriek.
Waar komt ons drinkwater vandaan
Het water wat in De Noordoostpolder uit de kraan stroomt is grondwater uit Sint Jansklooster.
- oppervlaktewater
Er zijn gebieden in Nederland waar men het water uit de duinen, rivieren of meren betrekt. - grondwater
Ons water wordt in Sint Jansklooster uit de grond opgepompt. Grondwater dus.
Sinds 1935 wordt hier drinkwater gewonnen. Het komt van een diepte tussen de 26 en 85 meter beneden Normaal Amsterdams Peil (NAP). - schoon
Grondwater is van zichzelf al behoorlijk schoon, want het water is door de natuur al gefilterd. Ons drinkwater sijpelt eerst als regen in de grond. Het kan wel honderden jaren duren voordat dit regenwater in een diepe bron terechtkomt. Tijdens deze reis zakt het water door verschillende grondlagen. Deze grondlagen zorgen ervoor dat een deel van de ongewenste stoffen voor in het drinkwater in de bodem achterblijft.
Ze hoeven dit water daarom minder te zuiveren als oppervlaktewater.
Er komt bijna ‘bronwater’ uit de kraan. - wie
Het waterbedrijf Vitens pompt hier jaarlijks 5 miljoen m³ (kubieke meter) omhoog en voorziet de inwoners Vollenhove, Zwartsluis, Urk en de Noordoostpolder dagelijks van vers, betrouwbaar en lekker drinkwater. Vitens beheert 110 waterwingebieden. - onder druk
Toch staat de grondwaterkwaliteit de laatste jaren onder druk. Verontreiniging door ongewenste stoffen die niet in de natuur en het drinkwater horen, zoals medicijnresten, mest, bestrijdingsmiddelen en chemicaliën. Deze vervuiling tast het bodemleven aan. Het gevolg is dat er steeds meer zuiveringsstappen nodig zijn om goed drinkwater te maken.
Draineerbuisjes
De Poldertoren is 8-zijdig. Vijf van de zijden, met name zuid en west, staan in de volle wind en regen.
Om een goede en snelle droging van de muren te bevorderen zijn op die kanten verticaal in totaal 7200 draineerbuisjes ingemetseld. Dat is met name belangrijk om te voorkomen dat bij vorst de stenen gaan stukvriezen of barsten.
Onderzoeksrapport gevel- en daklekkages Nieman-Kettlitz 2012: In de gevel is sprake van een soort drainagesysteem. Dit systeem is waarschijnlijk bedoeld om doorslagwater in het steens buitenblad (dus niet de spouw) af te voeren. Deze drainagebuizen eindigen op verschillende plekken in e gevel. Doordat al deze buizen open staan is zowel ontwatering als inwatering mogelijk. Het hydrofoberen heeft dus niet zoveel zin gehad. Immers, de buizen staan open. (bron: pdf)
Onderzoek (pdf) Onderzoek bouwkundige details + herstelplan Cauberg-Huygen
Datum 8 februari 2013
In de Poldertoren zijn drainagebuizen in de gevels opgenomen. In figuur 1 is het principe weergegeven.
In bouwfysisch opzicht hebben de drainagebuizen geen enkele toegevoegde waarde. De huidige buizen verplaatsen slechts het regenwater van een hooggelegen positie naar een lager gelegen positie in het gevelvlak.
Wel zal er in de praktijk enige mate van ventilatie in de buizen plaatsvinden. Een effectieve droging van het metselwerk mag echter niet worden verwacht, aangezien de luchtventilatie via een gesloten systeem plaatsvindt en niet langs het metselwerk strijkt.
Geconcludeerd wordt dat het toegepaste drainagesysteem een onnodige bouwkundige voorziening is.
Metselverband
De wens van architect Van Gent was de Poldertoren te metselen volgens het kruisverband. Kruisverband is één laag strek – één laag kop – één laag strek enz.
Het metselwerk is uitgevoerd in geel-grijs genuanceerde waalsteen. ‘Een bontgemengde ruwe handvorm waalformaat’.
Deze grauwgele bakstenen werden geleverd door NV Aberson en Zn. uit Zwolle die de waalsteentjes betrok van de steenfabriek Bélvèdere uit Maastricht.
Deze fabriek trok echter tijdig aan de bel. Volgens hen was het onmogelijk om de toren volgens dit metselverband te bouwen.
Bij kruisverband is het belangrijk dat alle stenen een juiste en gelijke afmeting hebben. Bij de uitgekozen bonte sortering van grauwgele bakstenen waalsteen was dit volgens Maastricht niet mogelijk.
Er waren een paar brieven voor nodig om te directie van de Wieringermeer te overtuigen dat dit toch echt niet mogelijk was. De toren is daarom gebouwd in het zogenaamde vrij- of wildverband.
De eerste watertorens
De eerste watertorens dienden voor de watervoorziening van de stoomlocomotieven van de spoorwegen, gevolgd door die van de tramwegen.
Honderden exemplaren verrezen door het gehele land op treinstations.
Maar het meest opmerkelijk zijn de drinkwatertorens.
Vanaf 1856 bouwde men ruim 260 watertorens ten behoeve van de centrale drinkwatervoorziening.
Maar ook die zijn niet meer nodig
Donald Duck in de Poldertoren
Of de Poldertoren in de Donald Duck.
Omdat het weekblad Donald Duck zestig jaar bestond, bezochten Donald en de andere striphelden maandelijks een andere provincie.
Flevoland is ook aan de beurt geweest en dit loopt als rode draad door het blad.
Geintjes
Hij staat in Emmeloord. Hij staat in Japan.
Waar nog meer :-)
Uurwerken
Uurwerk, torenspitsbekroning en beiaard die de watertoren tot poldertoren zouden moeten vervolmaken, werden buiten de rechtstreekse bemoeienis van de W.M.O. tot stand gebracht.
Het openbare uurwerk werd voor rekening van het Openbaar Lichaam „de Noordoostelijke Polder” (voor niet-ingewijden: de gemeente Noordoostpolder) aangebracht. Het is een door een moederklok geregelde elektrische uurwerkinstallatie met reservelooptijd en automatische herstelling na stroomonderbreking. Er zijn 2 slagwerken en 4 motorwijzerwerken. De 4 koperen cijferringen, geconstrueerd als spaakwielen, hebben een diameter van 5,40 m. Zij zijn in hun geheel draaibaar uitgevoerd, zodat van één plaats af de lampen eventueel kunnen worden vervangen. De verlichting van de cijfers is volgens het Eyson-systeem. De cijfers en de wijzers zijn verguld.
Tegenwoordig is het uurwerk verbonden met de atoomklok in Zurich en loopt daardoor op de tiende seconde gelijk.
Bron: Bouw; centraal weekblad voor het bouwwezen, jrg 14, 1959, no. 25, 20-06-1959
Replica in Japan
De gemeente Noordoostpolder heeft van 1996 – 2000 een relatie onderhouden met de gemeente Mizumaki in Japan. Als waardering voor die relatie heeft de gemeente Mizumaki een replica van de poldertoren gebouwd. In Mizumaki doet deze toren dienst als liftschacht die toegang geeft tot de openbare bibliotheek. Emmeloord.info ging op onderderzoek uit.
Sinds 2001 heeft de particuliere stichting Vrienden van Japan een scholierenuitwisseling gerealiseerd. In 2019 is de stichting gestopt.
In 1992 bestond de Noordoostpolder vijftig jaar. Voor Junior Kamer Groot Schokland reden om van de Poldertoren een Abraham te maken.
Het was eenmalig. De toren had nogal wat schade opgelopen. Maar vele mensen kunnen het zich nog goed herinneren.
Diverse foto’s
Eigen foto’s. Vrij te gebruiken
