Het dorp werd geheel volgens plan gesticht in 1956  als agrarische nederzetting in de toen tien jaar droge Noordoostpolder.

De naam Espel is afgeleid van Espelbergh, ook Espelo genoemd,  een dorp dat ooit ten noorden van Urk gelegen was.
Dit gebied is later door de Zuiderzee opgeslokt.
Het nieuwe dorp kreeg na de stichting diverse voorzieningen,  zoals winkels, een drietal scholen, twee kerken en twee cafés.

Zoals je op de luchtfoto onder kan zien, is Espel in aanvang gebouwd op een standaard kavel.
Landbouw-kavels in de Noordoostpolder zijn 300 x 800 meter.

Naam Espel

ESPEL is genoemd naar Espelo (ook wel geschreven als Espel of Espelbergh) dat vroeger ten noorden van Urk lag.
Volgens een boek uit 1317 lag Urk toentertijd ‘in parochia dicta Espelo’.
Het achtervoegsel -lo wordt doorgaans als ‘bos’ geïnterpreteerd, maar het kan ook laag kreupelhout of zelfs een waterloop (en daarmee samenhangend: een moerassig gebied) aanduiden.
Deze betekenissen zijn hier niet eens onwaarschijnlijk, omdat de esp (waar espevan afgeleid is) een boomsoort is die juist op natte grond gedijt.

Bij Holten ligt een dorp met de naam Espelo.

Het oorspronkelijke dorp heeft een afmeting van een landbouwkavel van 300 x 900 meter met een rechthoekige begrenzing. Architect M. Duintjer uit Amsterdam ontwierp het dorp in oktober 1952. De ontwerper wilde het dorp toen al zo groen mogelijk en voornamelijk toegankelijk voor fietsen houden met de bebouwing in strakke lijnen. Het centrum in een tee vorm. In 1956 werd het plan enigszins aangepast, zodat er ook ruimte was voor auto’s, met auto-toegankelijke wegen en parkeerplaatsen. Later werd Espel uitgebreid met nieuwbouw in hofjes. Ook voor de komende tien jaar wordt er weer enkele malen nieuwbouw met voornamelijk koopwoningen gerealiseerd. Zodat Espel verder zal groeien en bloeien. De naam Espel is afgeleid van het plaatsje Espel, Espelbergh of Espelo, wat in lang vervlogen tijden ten noorden van Urk lag. Dit gebied werd opgeslokt door de Zuiderzee totdat het in 1942 ingepolderd werd.


Vlag Espel

Een leuk krantenartikel uit de Leeuwarder Courant januari 1990

Leeuwarder-Courant-1990.jpg

Historische luchtfoto’s Espel

Enige plaatjes Creil

Kunst in Espel

Cultuur in Espel

Straten en wegen

Espel-bloeit

Naar Espel genoemd zijn de ESPELERWEG, de ESPELERRINGWEG, het ESPELERPAD, de ESPELERVAART, de ESPELERTOCHT, de ESPELERDWARSTOCHT en in Emmeloord de ESPELERLAAN en de OUDE ESPELERWEG. De Emmeloordse wijk Espelervaart ontleent haar naam aan het gelijknamige kanaal.

De KEGGEHOF boort zich als een keg (‘wig’) in het midden van het dorp. Aan deze straat liggen de winkels, die hun achteruitgang hebben op de ACHTERZIJDE. De namen BREDEHOF en, in het verlengde daarvan, HET LAANTJE spreken voor zich.

De VAARTWEG, genoemd naar de Espelervaart waar de weg langs loopt, is de oostelijke rand van het dorp. De overige begrenzingen waren oorspronkelijk de NOORDERRAND, de WESTERRAND en de ZUIDERRAND.
De SPORTSTRAAT loopt van de Bredehof naar de voetbalvelden. Vanwege deze naam was het niet goed mogelijk om de straat die langs het sportterrein loopt Sportweg te noemen.
Aan de vereniging ‘Dorpsbelang Espel’ werd, zonder enige voorwaarde vooraf, gevraagd een suggestie voor de naam van de betreffende straat in te dienen. De Dorpsvereniging kwam vervolgens met
Bosrand, een naam waar men op het gemeentehuis weinig gelukkig mee was: er is in de gemeente al een Bosrand, te Ens. Omdat men evenwel voor de  naamskeuze geen beperkende voorwaarden vooraf had gesteld en omdat wel vaker een straatnaam meer dan eens in de polder voorkomt, besloot de gemeenteraad het toch maar op BOSRAND te houden.

Ten aanzien van Schoolstraat en Tulpstraat, suggesties voor de straat die uiteindelijk LELIESTRAAT is genoemd, stelde het gemeentebestuur zonder pardon: geen straatnamen die lijken op of hetzelfde zijn als wat elders in de polder voorkomt.

In 1992 vindt uitbreiding plaats aan de westrand van Espel. De nieuwe straten krijgen namen die ontleend zijn aan de windmolens die op de nabijgelegen
Westermeerdijk staan: WINDMOLENHOEK, TURBINE en DE WIEKEN.
De nieuwe verbinding tussen Bosrand en Zuiderrand krijgt bij die gelegenheid ook de naam Bosrand.

De zuidelijkste straat van Espel, op het industrieterrein, heet DE BUN. Een bun is op een visserschip de bak waarin de gevangen vis levend wordt bewaard.

De NOORDERMIDDENWEG en de ZUIDERMIDDENWEG zijn het noordelijke en zuidelijke gedeelte van een weg midden in het westelijke poldergebied.
Het NOORDERDWARSPAD en het ZUIDERDWARSPAD zijn hiervan zijwegen. Deze namen met pad zijn de uitzondering op het systeem waarin de pad-namen ten westen van de ringweg liggen, tussen meerweg en ringweg, en de vveg-namen binnen de door de ringweg gevormde ring.
De WESTERRINGWEG ligt in het verlengde van de Espelerringweg en beide wegen vormen het westelijke gedeelte van de ringweg door de polder.
De wegen met een naam die eindigt op -meerweg, evenwijdig aan deze ringweg, vormen min of meer ook een ringweg, zij het een incomplete: alleen daar, waar de polder grenst aan het IJssel-, Ketel- of Zwarte Meer. De WESTERMEERWEG loopt, evenals de WESTERMEERTOCHT, vlak achter de WESTERMEERDIJK.
Deze dijk is de westelijke waterkering langs het IJsselmeer. Naar de IJsselmeerdijk lopen vanaf de Noorder- en de Westermeerweg drie weggetjes, die telkens eindigen bij een schapenboet.
Het meest zuidelijke weggetje heeft daarom de naam SCHAPENPAD gekregen. De andere weggetjes zijn Zuidermeerpad en Noordermeerpad (zie onder Creil).

Het ANKERPAD en de ANKERTOCHT zijn genoemd naar de ankers die in dit gedeelte van de polder bij de droogmaking zijn gevonden. Het ONDERDUIKERSPAD ligt in het verlengde van de Onderduikersweg (zie onder Emmeloord).

Het DNA van Espel

Even voorstellen

Espel ligt in het westen van de gemeente Noordoostpolder, tussen Creil en Tollebeek aan de Westerringweg. De doorgaande weg loopt hier evenwijdig aan richting van de verkaveling. Het dorp heeft oorspronkelijk de afmetingen van een landbouwkavel (300 x 800 meter). De begrenzing is daardoor rechthoekig. Ten oosten van de Westerringweg ligt langs de Espelervaart een loswal. Aan de westkant van deze weg ligt het bedrijventerrein.
De naam Espel is afgeleid van Espelo, Espel of Espelbergh, een plaatsje dat lang geleden ten noorden van Urk lag en door de Zuiderzee werd weggevaagd.

espel-voorstellen
Luchtfoto Espel, 2007

Historie

Tijdsbeeld

Het begin
In de begindagen van Espel wordt met name de noeste arbeid op het land getoond. De pioniersgeest en opbouw worden benadrukt.
Kerken
Met name in de jaren vijftig en zestig (ook landelijk de tijd van de verzuiling) wordt de eigen identiteit van de verschillende levensbeschouwelijke zuilen nadrukkelijk getoond.
Middenstand
Ook de middenstand is in de jaren vijftig en zestig een geliefd onderwerp om Espel te presenteren.
Het dorpsleven
In de jaren zeventig en tachtig verdwijnt de verzuiling naar de achtergrond en wordt de nadruk gelegd op het bloeiende dorps- en verenigingsleven.

Ontwerpgedachten

Architect M. Duintjer kreeg de opdracht het ontwerp van Espel voor zijn rekening te nemen. Op 2 mei 1952 werd zijn eerste plan in de Planologische Commissie gepresenteerd. Duintjer werd gevraagd zijn plan te herzien. Het aangepaste plan kwam verder naar het noorden te liggen. Duintjer ontwierp een taps toelopende ruimte met aan het eind een kerk. Ook ontwierp hij een langgerekt noord-zuid gericht plein. De westzijde van dit plein wordt begrensd door in zaagtand gedraaide woningen.

In het ontwerp voor Espel had de auto geen hoge prioriteit. Op diverse plaatsen was de woning niet of moeilijk per auto bereikbaar. In 1952 werd het plan door de minister goedgekeurd. In 1956 startte de bouw.

Typisch Espel
De zijbrink van Espel maakt indruk als gerende ruimte, die ontstaat door de verspringende bebouwingsstroken. Hieruit spreekt de visie van de architect Duintjer. Dit bebouwingspatroon is uniek in de polder. Maar Espel is ook het dorp waar de polder het sterkst beleefd wordt vanaf de brink.

espelontwerpgedachten2espelontwerpgedachten1
Espel, Duintjer 1952, eerste ontwerpEspel, Duintjer 1952, tweede ontwerp

Ontwikkeling

Espel is een van de latere dorpen die in de Noordoostpolder is ontworpen. Espel ligt langs de polderring. De beperkte groei van Espel heeft langs de ring plaatsgevonden, in de lengterichting van het dorp. Recentere uitbreidingen van woningbouw vinden plaats aan de westkant (in de breedterichting) van het dorp. De oorspronkelijke groene mantel is aan deze zijde verdwenen ten behoeve van woningbouw. Wel is op de luchtfoto te zien dat een nieuwe groenstrook is gerealiseerd aan de westzijde, op enige afstand van de huidige dorpsgrens. Toekomstige uitbreidingen aan deze zijde van het dorp, zouden dan binnen deze nieuwe groene mantel kunnen plaatsvinden.

Espel-topkaart-1953 01Espel-topkaart-1974
19531974
Espel-topkaart-1995 01Espel-topkaart-2006
19952006

Dorps-DNA

DNA--Espel

Identiteit

Espel-dia-12-3-XXL

Landschap

Langswegdorp
Espel ligt ten westen van de polderring (groene lijn). De ring loopt langs de kern. Espel is een langswegdorp.
Dorp volgt verkaveling
Espel past exact in het verkavelingspatroon van de omgeving.
Groene mantel
De groene mantel van Espel is met name aan de noordkant en zuidkant stevig. In het westen is de groene mantel opgeschoven voor eventuele toekomstige dorpsuitbreidingen.
espel-landschap-luchtfoto
dia 8-1 vizier naar landschapdia 8-2 duidelijke dorpsgrens espeldia 9-1 ieder dorp een eigen gezicht
Vizier naar het landschap (1)
Vanaf de brink is er goed zicht op het omringende polderlandschap.
Duidelijke dorpsgrens (2)
Bij de hoofdentree, aan de zijde van de polderring, is de dorpsgrens helder gemarkeerd door bomen.
Ieder dorp zijn eigen gezicht (3)
Espel presenteert zich naar buiten door woningen aan de doorgaande weg met daarvoor een bomenrij.
dia 9-2 voorkanten aan het groendia 9-3 functioneel groen
Voorkanten aan het groen (4)
De woningen aan de brink en aan het dorpsveld zijn met de voorkanten georiënteerd op de groene, openbare ruimte.
Functioneel groen
De sportvelden, het dorpsommetje en de begraafpaats zijn onderdeel van de groene mantel.

Stedenbouw

dia 10-1 voordeurendia 10-3
Twee voordeuren
De dorpenring (groene lijn) loopt langs Espel. Vanaf de dorpenring is er één hoofdentree.
Kerken aan de brink, school in de buurt
Oorspronkeijk had Espel meerdere scholen in de buurt, nu één school in de noordelijke flank van het dorp (geel omcirkeld). Twee kerken flankeren de brink, één markeert de dorpsentree, de andere staat net uit het midden van de kop van de brink (rood omcirkeld).
Compact in de kern
Espel heeft een bijzondere dorpskern, want de compacte blokken zijn in Espel ontworpen als een ensemble. Zowel de brink als de zijbrink zijn schuin toelopende ruimtes met lange blokken. Rond de zijbrink is zelfs sprake van een getande verkaveling.
espel-pag66
dia 11-1 brinkdia 11-2 schuin toelopende zijbrink dia 12-1
De brink: een groene, schuin toelopende ruimte (1)
De brink van Espel (Keggehof) is minder omsloten dan andere brinken in de polder. Hierdoor is het contact met het landschap groot.
Groene, schuin toelopende zijbrink (2)
De zijbrink van Espel (Bredehof) is een royale groene ruimte, waaromheen gewoond wordt. De verspringende strokenbouw versterkt de ruimte. Deze zijbrink is bijzonder karakteristiek.
Voorzieningen aan de brink (3)
In Espel liggen de voorzieningen aan de brink.
dia 12-2 schuine lijndia 12-3 waterfront bij dorpsentree espel
Schuine lijn bij entree dorp
Espel heeft net als veel andere dorpen een knik in de dorpenring. Hier wordt de overgang van buitengebied naar dorpskom gemarkeerd.
Waterfront bij dorpsentree
Espel heeft een bescheiden waterfront bij de dorpsentree. De loswal ligt ten zuiden van het dorp.

Architectuur

Espel: lichtrood dorp

kleurschijf-Espel

De plaatsing van de verschillende bouwstroken vormt de openbare ruimte. De openbare ruimte is wel duidelijk afgebakend en bepaald. De bouwblokken reageren zelf niet op de openbare ruimte: de hoek tussen brink en zijbrink bijvoorbeeld is niet bijzonder vormgegeven en wordt gevormd door een open ruimte tussen twee bouwblokken. De kerken zijn modernistisch vormgegeven. De woningen zijn traditioneel met een gemetselde gevel en een pannenkap. De gevelindeling toont de achterliggende functie en is daarmee minder traditioneel.

cd29bcf73e

Ruimtevormende wanden en autonome gebouwen

In geel worden de belangrijkste ruimte-vormende wanden aangegeven. Deze wanden bestaan merendeels uit woningen en een enkele winkel of bedrijf en zijn uitgevoerd in een informele en eenvoudige Delftse-schoolarchitectuur. Rood omcirkeld zijn de autonome en voor de gemeenschap onderscheidende gebouwen. Deze zijn verwant aan het modernisme.

De dikte van de lijnen correspondeert met de mate waarin wand of gebouw de ruimte bepaalt in het dorp.

dia 15-1dia 15-2dia 15-3
Protestante kerk (1)
De kerk heeft een prominente maar informele plaatsing aan het eind van de hoofdbrink. De architectuur van de kerk is modernistisch en informeel. De kerk is beeldbepalend in het silhouet van Espel.
Rooms-katholieke kerk (2)
De voormalige Rooms-katholieke kerk heeft een ondergeschikte en informele plaatsing aan de zijkant van de hoofdbrink. Net als de protestantse kerk kent de kerk een modernistische informele architectuur. De kerk is ondergeschikt in het dorpssilhouet en momenteel in gebruik als kunstatelier.
Brink (Keggehof) (3)
De hoofdbrink heeft twee gesloten wanden en twee open eindes. De wanden bestaan uit eenvoudige en ‘lichtrode’ Delfste-Schoolbebouwing.
Duplexwoningen (4)
Aan de noordzijde bevinden zich voormalige zogenaamde Duplexwoningen; twee appartementen, samen te voegen tot een eengezinswoning.
dia 16-4
Hoek brink-zijbrink (5)
De hoek naar de zijbrink wordt gevormd door ondergeschikte laagbouw; de gesloten wanden gaan hier over in strokenbouw.
Zijbrink (Bredehof) (6)
De zijbrink wordt gevormd  door een gesloten oost-wand en westelijk door verspringende bouwstroken, in een simpele ‘lichtrode’ architectuur.
Open hoeken (6)
De door de verspringende stroken ontstane ‘hoeken’ zijn opengelaten. Hierdoor gedragen de bouwblokken zich als autonome stroken.
Bouwblokken (6)
De bouwblokken met woningen zijn uitgevoerd in een zeer eenvoudige, eenduidige, maar vriendelijke architectuur, die mede hierdoor kwetsbaar is.


Bron DNA Espel : Mercatus en gemeente Noordoostpolder

0 antwoorden

Plaats een reactie (naam E-mail en Site niet verplicht)

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.