Tollebeek, het dorp van Nix.

Tollebeek is ontworpen door dr. ir. Nix, architect uit Rotterdam.
Het dorp wordt daarom ook wel ‘dorp van niks’ genoemd.

Tollebeek wordt ook wel het putje van de polder genoemd. Het is het laagste punt in de Noordoostpolder.
Dat heeft in 1998 voor flink wat wateroverlast gezorgd.  Zelfs de Koningin kwam kijken in Tollebeek.


Omdat Tollebeek zo laag ligt, is er een apart ondergemaal die de boel daar droog moet houden.

De naam Tollebeek verwijst naar een oud landgoed van de Heren van Kuinre; In den tijde 1364 was Tollebeke een landgoeth nevens de sijtack van de rivier Nagel, dwelc den Heeren van Kuinre behoord…. Dit is dan ook de reden, dat alle straatnamen in Tollebeek verwijzen naar de jacht.

Kanjerpad

In 1999 werd als onderdeel van het “Rondje Tollebeek” door een groot aantal vrijwillige “stratenmakers” het Kanjerpad aangelegd.
Op 9 oktober 1999 werd deze als “Walk of Fame” geopend door de Belgische komiek Urbanus, die ter gelegenheid van deze opening ook zijn hand en voetafdruk in het beton mocht vereeuwigen. Urbanus is geboren in Sint-Gertrudis-Pede (7 juni 1949) in het Pajottenland waar hij zijn jeugd doorbracht waarna hij ging wonen in Tollembeek (eveneens in het Pajottenland).

Urbanus

Het Tempeltje van Tollebeek

20191215_125006-001

tempeltjeDe loswal was in de beginperiode belangrijk voor Tollebeek, onder andere de bieten werden er verscheept.
Nu is de Loswal een mooie promenade waar ook boten kunnen aanleggen.
De Loswal is in 1999 opgeknapt o.l.v. dorpsbelang met behulp van vele vrijwilligers en de subsidiegelden van Leader (Europese subsidie), zo ook het Tempeltje en het Kanjerpad.
Het Kanjerpad is een pad met de voet- en handafdrukken van Tollebeker kanjers.
Op het tempeltje staat een fraaie windvaan. Het hert wijst met de kop in de wind.

Vlag Tollebeek

Historische luchtfoto Tollebeek

20200702_123339

Pastoor G.B. Sanders

SandersIn het begin van 1941 werd voor de eerste keer, nog vóór het droogvallen van de Noordoostpolder en tevens voor het eerst na de hervorming op het voormalige eiland Urk onder Tollebeek de Eucharistie gevierd. Eerst in de kantine van de dienst Zuiderzeewerken en later regelmatig ten huize van de familie Diender bij het gemaal Vissering.

In 1956 werd in het kamp Urkervaart een kleine ruimte van ongeveer 8 bij 6 meter ingericht, waar 14 september de nieuwe parochie van ’s Heren Verrijzenis te Nagele-Espel-Tollebeek tot stand kwam. Pastoor G.B. Sanders was de eerste zielzorger; kerkmeesters waren de heren Nol Meijer en Kees Koetsenruyter. Deze noodkerk werd gebruikt voor de viering van de Eucharistie tot 18 april 1957, toen op Witte Donderdag ’s avonds voor het eerst de H.Mis werd gecelebreerd in een nieuwe noodkerk, barak W 100 in het kamp Urkervaart.

In het kamp Nagele deed in die jaren een oude smederij dienst als noodkerk.

In Espel verzamelden zich de bewoners van het nieuwe land in de kantine van het kamp, dezelfde ruimte waar na de dienst weer gebiljart kon worden

Naast de zielzorg had pastoor Sanders de taak van drievoudige bouwpastoor. Bij het parochiële werk werd hij geassisteerd door de jonge kapelaan Scheepers.

Enige plaatjes Tollebeek

Pioniersbarak

In Tollebeek bevindt zich de zogenaamde Pioniersbarak die ooit deel uitmaakte van het plaatselijke kamp Urkervaart. De barak werd in 2006 gerenoveerd

pioniersbarak

Duizenden arbeiders werden naar de polder gehaald en gehuisvest in één van de ruim dertig barakkenkampen. Een aantal barakkenkampen werd gebouwd op plaatsen waar later een nieuw dorp zou verrijzen, zoals Ens, Marknesse en Emmeloord. Kort na de Tweede Wereldoorlog werd het kamp Urkervaart gebouwd, op de plek waar later Tollebeek werd gebouwd. Urkervaart bood onderdak aan 310 polderwerkers. Op het terrein stonden drie woonbarakken die elk plaats boden aan ruim honderd arbeiders.

Deze pioniersbarak is alles wat herinnert aan het ‘Tollebeekse’ barakkenkamp Urkervaart. Het gaat vermoedelijk om een kleine woonbarak. In 2004 nam Dorpsbelang Tollebeek het initiatief de buitenkant van de Pioniersbarak te restaureren en zoveel mogelijk in originele staat terug te brengen. Samen met Dartclub Tollebeek, de Vrienden van Schokland, Landschapsbeheer Flevoland en Nieuw Land Erfgoedcentrum werd een plan gemaakt om de barak en de tuin weer in volle glorie te herstellen. Samen met tal van inwoners van Tollebeek is van eind 2005 tot juni 2006 hard gewerkt aan de realisatie van dit plan. Landschapsbeheer heeft gezorgd voor het ontwerp en de aanleg van de tuin van de barak. Deze vertoont qua vorm en soortkeuze van de planten grote gelijkenis met de tuinen die vroeger bij de barakkenkampen werden aangelegd. Het uiterlijk van de barak is zoveel mogelijk in originele staat hersteld, inclusief de kozijnen, het dak en de groene kleur. Tegenwoordig biedt de barak onderdak aan Dartclub Tollebeek.

Deze pioniersbarak is alles wat herinnert aan het ‘Tollebeekse’ barakkenkamp Urkervaart. Het gaat vermoedelijk om een kleine woonbarak. In 2004 nam Dorpsbelang Tollebeek het initiatief de buitenkant van de Pioniersbarak te restaureren en zoveel mogelijk in originele staat terug te brengen. Samen met Dartclub Tollebeek, de Vrienden van Schokland, Landschapsbeheer Flevoland en Nieuw Land Erfgoedcentrum werd een plan gemaakt om de barak en de tuin weer in volle glorie te herstellen. Samen met tal van inwoners van Tollebeek is van eind 2005 tot juni 2006 hard gewerkt aan de realisatie van dit plan. Landschapsbeheer heeft gezorgd voor het ontwerp en de aanleg van de tuin van de barak. Deze vertoont qua vorm en soortkeuze van de planten grote gelijkenis met de tuinen die vroeger bij de barakkenkampen werden aangelegd. Het uiterlijk van de barak is zoveel mogelijk in originele staat hersteld, inclusief de kozijnen, het dak en de groene kleur. Tegenwoordig biedt de barak onderdak aan Dartclub Tollebeek.

Kunst in Tollebeek

Straten en wegen

Naar Tollebeek genoemd zijn de TOLLEBEKERWEG, de TOLLEBEKERTOCHT, het TOLLEBEKERBOS en de TOLLEBEKERBRUG over de
Urkervaart.

Loswal-Tollebeek

De straatnamen in Tollebeek zijn ontleend aan de jacht. Centraal ligt de VOSSENBURCHT; net als de natuurlijke vossenburcht, de verblijfplaats van eenvos, heeft deze straat meerdere uitgangen. Een ervan is naar het WISSEL. Het wissel is het vaste pad waarlangs het wild zich naar drink- of weiplaats begeeft.
Die drink- of weiplaats is in dit geval cafe-restaurant De Goede Aanloop. Voor de jager is de goede aanloop een plaats waar hij veel wild kan verwachten. Voor de reiziger halfweg Emmeloord en Urk is het een goede plaats om even aan te lopen. De naam is tot stand gekomen na een suggestie van de polderdirectie aan Brouwerij d’Oranjeboom, destijds eigenaar van het etablissement. Het cafe-restaurant staat aan de SINT-HUBERTUSPLAATS, genoemd naar de beschermheilige van de jacht. Nimrod, de achterkleinzoon van Noach, stichter
van Babylon en eerste koning der Chaldeeen, wordt in Genesis 10:9 een geweldig jager genoemd. Buiten de oudtestamentische context is Nimrod een figuurlijke aanduiding voor een jager in het algemeen geworden. Bij de naam NIMRODSTRAAT kan men dus zowel aan de Nimrod als aan een Nimrod denken.
In 1988 kreeg het gedeelte van de Nimrodstraat tussen Vosssenburcht en Zuidwesterringweg een nieuwe naam: HERTSHOREN. Ook deze naam hangt samen met de jacht. Bovendendien kunnen de zijstraten van deze weg gezien worden als vertakkingen van het hertengewei.
De DIANALAAN is genoemd naar Diana, Romeinse godin van de jacht.

Het te jagen wild gaf zijn naam aan de FAZANTENDRIFT en de PATRIJZENSTRAAT. Drift is zowel een weg als het terrein dat bij een drijfjacht wordt’afgedreven’ (uitgekamd).

Ook voor de nieuwere straten zijn, op advies van de vereniging Dorpsbelang Tollebeek, namen gekozen die verband houden met de jacht: DE JACHTHOORN, DE ROEDEL, LANGE JACHT, DE BRAKKEN, HAZEPAD, JACHTLAAN en DE LAVEI. De lavei is de plaats waar het wild samenkomt.
In Belgie wordt het woord ook gebruikt in de betekenis van ‘stroperij’. Lange jacht is het jagen met windhonden. Brakken zijn jachthonden bij uitstek.
In 1992 krijgt de noordelijke uitbreiding van de Fazantendrift de naam WILDZANG. De Lange Jacht wordt verlengd en komt op de Wildzang uit. Bovendien komt er een zijstraat, SPRANG. De sprang wordt gebruikt bij het schieten op houten vogels, ‘gaaien’, die geplaatst worden op een gaaipers; het ijzeren, getakte bovenstuk van de gaaipers heet sprang. Ook De Brakken krijgt een zijstraat, DE WEITAS. De laatste naam, ontleend aan de tas waarin de jager het geschoten kleine wild bewaart, was in 1979 al gegeven aan een straat die nooit is aangelegd, en kon nu dus opnieuw gebruikt worden.

De zuidwestelijke uitbreiding van Tollebeek, aan de andere kant van de Fazantendrift, heeft in 1997 straatnamen gekregen die aan jagende dieren, namelijk roofvogels, ontleend zijn: VISAREND, SMELLEKEN, WESPEN DIEF, BOSUIL, SPERWER, HAVIK en TORENVALK. Te midden van die wijk bevindt zich DE HORST, genoemd naar het nest van de roofvogels.

Zelfs de straatnamen op het industrieterrein van Tollebeek hebben nog iets met de jacht te maken: ARTEMIS, IN ‘T VIZIER, HET REVIER. Artemis is de Griekse naam van Diana, godin van de jacht. Met de naam In ’t vizier gaf de Vereniging Dorpsbelang te kennen de werkgelegenheid van Tollebeek in het
oog te willen houden. Een revier is een terrein waar gejaagd wordt.

Tollebeek ligt aan het kruispunt van de ZUIDWESTERRINGWEG, het zuid westelijke gedeelte van de ringweg door de polder, met de URKERWEG. Net als het URKERBOS, de Urkervaart, de URKERSLUIS en het URKERDWARSPAD is de Urkerweg genoemd naar het voormalige eiland.

Voor het STEENBANKPAD, de STEENBANKTOCHT, de VORMTWEG, de STAARTWEG en het TOPPAD (thans gemeente Urk) zijn Urker namen gebruikt. De Steenbank was vroeger een ondiepte ten noorden van Urk. De smalle uitloper ten noordoosten van Urk wordt de Staart genoemd en de Vormt is de naam van de droogte rond Urk. Top tenslotte is de naam voor het lage gedeelte van Urk. Het mag wat vreemd aandoen om juist dit gedeelte met top aan te duiden, maar we moeten bedenken dat hier niet sprake is van top in de bekende betekenis maar van ’t hop. Een hop is een droge of bijna droge inham
of aanslibbing. In het noordoosten van de polder vinden we de Hopweg, genoemd naar het Lemster Hop. Het Urks laat de h aan het begin van een woord dikwijls weg (en wil die van de weeromstuit soms, maar niet altijd, wel plaatsen waar die juist niet hoort) en zo werd ‘I Hop dan ook Top

Het DNA van Tollebeek

Even voorstellen

Tollebeek ligt aan de Urkerweg halverwege tussen Emmeloord en Urk. Het dorp ligt bij de kruising van de Urkerweg met de Westerringweg, die Espel, Tollebeek en Nagele met elkaar verbindt. De Urkerweg buigt bij Tollebeek iets van de vaart af om plaats te maken voor de loswal. Tollebeek is het laatst uitgevoerde dorp van de Noordoostpolder.
Tollebeek werd voor het eerst genoemd in de geschriften van 1364. Het was een landgoed in bezit van de heren van Kuinre.

tollebeek-voorstellen
Luchtfoto Tollebeek, 2007

Historie

Tijdsbeeld

kerken-p-411 tijdsbeeld-2 tijdsbeeld-3
Kerken
De gereformeerde en de hervormde kerk zijn direct al gehuisvest in één gebouw. De Rooms-katholieke kerk heeft een eigen gebouw.
Wonen
Tollebeek presenteert zich als compleet woondorp voor de pioniers aan de Urkervaart.
Bedrijvigheid
Hoewel dit beeld later niet verandert, wordt het wel verbreed met de bedrijvigheid en de middenstand.

Ontwerpgedachten

In de vroeg vijftiger jaren is er nog sprake van geweest om Tollebeek niet te bouwen. De reden was onder andere de trage groei van de reeds gerealiseerde dorpen en de situering op slechts enkele kilometers van Urk en Emmeloord. Niettemin werd de beslissing gehandhaafd om de dorpenring rond Emmeloord af te maken. De architect dr. Ir. Thomas Nix werd in 1951 gevraagd om een ontwerp voor dit late dorp te maken. Nix was een leerling van Granpré Molière. Volgens sociografische ramingen uit die tijd, zouden er ongeveer 175 woningen gerealiseerd moeten worden. Daarmee zou Tollebeek het kleinste dorp van de Noordoostpolder worden. Uiteindelijk is besloten de arbeiderswoningen, die buiten het dorp waren gepland, naar binnen te halen. Nix maakte daarom een definitief ontwerp voor 350 woningen.

Nix maakte in de jaren vijftig twee ontwerpen. Bij het tweede ontwerp plaatste hij de dorpsbrink aan de waterkant naast de loswal. Tollebeek had daarmee een langgerekt front naar het landschap. Bijzonder zijn de groene hoven, geïnspireerd door de groene erven van de polder. Deze waren ontworpen als groene kamers om in te wonen. De groenstructuur van deze hoven en de oostwest gerichte verbindingspaden zijn steviger aangezet in het ontwerp, dan de noord-zuidverbindingen.

Typsich Tollebeek
Tollebeek is het enige dorp in de polder met een breed waterfront. De dorpsbrink is hier niet omsloten zoals elders in de polder. De beslotenheid van de rest van het dorp sluit aan op het dorpsbos ten noorden van Tollebeek. De groene kamers, of binnenhoven zijn typisch voor dit polderdorp.

ontwerp1 ontwerp2
Tollebeek door architect Nix, oorspronkelijk ontwerp voor 150 woningen, 1952 Tollebeek door architect Nix, uitbreidingsplan voor 350 woningen, 1956

Ontwikkeling

In de eerste 40 jaren van het bestaan is de groei van Tollebeek zeer beperkt gebleven. Pas recent is Tollebeek begonnen met uitbreiden. Tollebeek breidt zich uit in zuidwestelijke richting.
Opvallend is dat het bestaande dorpsbos van Tollebeek nog vrijwel geheel intact is gebleven. Dit in tegenstelling tot de andere kernen, waar delen van de groene mantel veelal zijn ‘opgeofferd’ voor dorpsuitbreidingen.
Tollebeek heeft een klein bedrijventerrein aan de noordzijde, in de groene mantel.

ontwikkeling-1953 ontwikkeling-1964 ontwikkeling-1974
1953 1964 1974
ontwikkeling-1995 ontwikkeling-2006
1995 2006

Dorps-DNA

dorpsdna-tollenbeek

Identiteit

Rutten-dia-8-XXL

Landschap

dia-6-1 dia-6-2 dia-6-3
Langswegdorp
Tollebeek is een langswegdorp. Hoewel de polderring (groene lijn) het dorpsbos doorsnijdt en het bedrijventerrein loskoppelt van het woongedeelte, doorkruist de dorpenring niet de dorpskern. De polderring raakt Tollebeek aan de noordoost zijde.
Dorp volgt verkaveling
De ligging van Tollebeek volgt de noordwest- zuidoost richting van het poldergrid. In het noordwesten is het poldergrid diffuser: meerdere richtingen komen hier samen. Hier ligt het dorpsbos van Tollebeek.
Groene mantel
In tegenstelling tot de andere polderdorpen is Tollebeek niet geheel omsloten door een groene mantel. Tollebeek heeft de groene mantel vooral geconcentreerd aan de noordzijde. In dit ‘dorpsbos’ bevinden zich de groene voorzieningen (begraafplaats, sportvelden, moestuinen).
landschap4
landschap5

Vizier naar het landschap (1)
Tollebeek heeft, in vergelijking met de andere polderdorpen, meer direct contact met het landschap. Er is dan ook vanaf verschillende plekken in het dorp zicht op de polder. Met name vanaf de brink en de straten die op de brink uitkomen is dit het geval.
landschap8

Elk dorp zijn eigen gezicht (2))
In Tollebeek wordt het dorpsgezicht bepaald door het waterfront.

landschap6

Dorpsveld (3)
Tollebeek kent aan de randen van de kern dorpsvelden. Hier bevinden zich de publieke voorzieningen (school en kerk).

landschap7

Groene kamers
Karakteristiek voor Tollebeek zijn de zogenaamde ‘groene kamers’ waarbinnen de bebouwing is gesitueerd. Er staan geen bomen in de straten, maar langs de achterpaden van de woningen. Op die manier ontstaan ‘groene kamers’ die ruimte bieden voor spelende kinderen, voetgangers en fietsers.

Stedenbouw

stedenbouw1
Vier dorpsentrees
De dorpenring (groene lijn) voert grotendeels langs het dorp. Op de dorpenring ligt één dorpsentree (witte pijl). De drie andere entrees (grijze pijlen), waarvan één nieuwe dorpsentree ter plaatse van de nieuwbouwwijk, ontsluiten het dorp vanaf de doorgaande weg naar Urk (weg parallel aan de vaart).overzichtsfoto stedenbouw
stedenbouw2

Twee kerken, drie scholen in de buurt
Tollebeek heeft twee kerken (rood omcirkeld), één aan de brink en één op het groene dorpsveld. Dit dorpsveld was ooit gepland als nieuwe dorpskern op het moment dat Tollebeek verder naar het noorden zou uitbreiden. De scholen staan in de buurt, twee op de overgang naar de nieuwbouw in het groen van de voormalige groene mantel en één aan de noordzijde, eveneens in het groen.

stedenbouw3

Compact in de kern
De compacte bebouwing aan de brink maakt het contrast met het waterfront en het open polderlandschap groter. In de compacte kern is door groene hoven en lanen een voor Tollebeek typerende, parkachtige sfeer ontstaan.

stedenbouw4 stedenbouw6
Dorpsbrink met waterfront (1)
De brink van Tollebeek ligt aan het water. Aan één zijde staat de bebouwing en liggen de voorzieningen. Aan de andere zijde, de weg naar Urk, het water en de polder.
Openbare oever met wandelpad (3)
Tollebeek heeft een waterfront, met groene oevers en wandelpad. Een markante plek van het dorp.
stedenbouw5 stedenbouw7
Groene inpassing bedrijven (2)
Tollebeek heeft zijn bedrijventerrein ingepast in het groen. Er ontstaat een groene overgang naar het landschap.
Voorzieningen op en aan de brink (4)
De voorzieningen liggen op en aan de brink, goed bereikbaar met de auto en zichtbaar vanaf de weg.

Architectuur

Tollebeek: roze dorp

Tollebeek combineert modernistische kenmerken met traditionele. Stedenbouwkundig is de dorpsweide (oorspronkelijk groter) rondom drie woonblokken opvallend. De dorpsweide met daarin scholen en kerken (uitgesproken modernistisch) is een open parkachtige zone met alzijdig georiënteerde gebouwen. De woonblokken vormen, meer traditioneel, woonstraten. De architectuur van de woningen is enerzijds traditioneel (gemetselde gevels met pannendaken), maar de bijna abstracte gevelindeling geeft hier een modernistische draai aan. Horizontale kozijnen, een terugliggende entree en zelfs een door de goot zakkende moderne dakkapel.

architectuur1

Ruimtevormende wanden en autonome gebouwen

In geel worden de belangrijkste ruimtevormende wanden aangegeven. Deze wanden bestaan uit woningen (en winkels aan de brink) in een stijl die zowel kenmerken van de Delftse School heeft als van het modernisme. Rood omcirkeld zijn de autonome en voor de gemeenschap onderscheidende gebouwen. De twee kerken zijn uitgesproken modern te noemen.

De dikte van de lijnen correspondeert met de mate waarin wand of gebouw de ruimte bepaalt in het dorp.

architectuur2
Protestantse kerk (1)
De protestantse kerk is prominent geplaatst aan zowel de hoofdbrink als aan het kanaal. De kerk kent een modernistische massaopbouw, materialisering en gevelbehandeling. De verschillende functies zijn duidelijk te herkennen en verschillend vorm gegegeven. Deze kerk is kenmerkend in het silhouet van Tollebeek en te zien als het beeldmerk voor het dorp.
architectuur3
Rooms-katholieke kerk (2)
Evenals de Protestante kerk heeft ook de Rooms-katholieke kerk modernistische kenmerken. De plaatsing aan de groene mantel is minder prominent.architectuur4
Horeca/sociaal-cultureel (3)
Het restaurant De Goede Aanloop staat prominent midden op de brink en aan het kanaal. Het gebouw is terughoudend vormgegeven en niet kenmerkend voor het dorp.
architectuur5
Wonen (4)
Opvallend aan de woningen in Tollebeek is dat ze veel minder kenmerken van de pure Delftse School-architectuur dragen als elders in de polderdorpen. Veel kenmerken van de modernistische architectuur zijn hier te vinden, zoals bijvoorbeeld de dakramen die door de dakgoot breken.


Bron DNA Tollebeek : Mercatus en gemeente Noordoostpolder

0 antwoorden

Plaats een reactie (naam E-mail en Site niet verplicht)

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.